بررسی تطبیقی دیدگاه‌های علامه طباطبایی و آیت الله معرفت در خصوص «ناسخ و منسوخ» و «محکم و متشابه» قرآن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

از جمله شخصیت­های بارز معاصر در حیطه قرآن پژوهی علامه طباطبایی و آیت الله معرفت می­باشند، که آثار بر جای مانده از این دو عالم شیعی، پاسخگوی بسیاری از مسائل علوم قرآنی بوده است. از آنجا که علوم قرآنی دانشی متشکل از علوم مختلف است، این پژوهش در صدد مقایسه اندیشه و دیدگاه این دو عالم بزرگ در برخی از این علوم (ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه) به روش توصیفی - تحلیلی و با ابزار کتابخانه­ای است. با بررسی دیدگاه­های این دو اندیشمند روشن می­گردد که هر دو قائل به نسخ به معنای حقیقی آن در قرآن بوده­اند. علاوه بر این آیت الله معرفت با طرح نسخ مشروط، یک قاعده کلی (هر ناسخ و منسوخی در گرو حالت ویژه و قید مصلحت است) به دست می­آورد و با ارائه نسخ تمهیدی، بسیاری از مسائل قرآنی را تحلیل و  تبیین می­نماید. در باب محکم و متشابه نیز دیدگاه­ها تقریبا یکسان است، به طوری که  هر دو شخصیت معتقداند تشابه در آیات قرآن به معنای مطلق آن، که قابل درک و فهم نباشد، هرگز در قرآن راه ندارد. البته آیت الله معرفت در بیان و درک این مبحث نسبت به علامه طباطبایی از نوآوری بیشتری برخوردار است.  

کلیدواژه‌ها


«قرآن کریم» (ترجمه محمد مهدی فولادوند)؛

  1. ابن بابویه، محمدبن علی(1378ق)، «عیون الاخبار الرضا»، مهدی لاجوردی، تهران: نشرجهان.
  2. ابن منظور، محمدبن مکرم(1414ق)، «لسان العرب»، بیروت: دارصادر، چاپ سوم.
  3. احمدی، حبیب الله(1381)، «پژوهشی در علوم قرآن»، قم: فاطیما، چاپ چهارم.
  4. احمدیان، عبدالله(1382)، «قرآن شناسی»، تهران: نشر احسان، چاپ دوم.
  5. ادیب العلاف(1422ق)، «البیان فی علوم القرآن»، دمشق: مکتبه الفارابی، چاپ اول.
  6. الجرجانی، علی بن محمد (بی تا)، «التعریفات»، القاهرة: دار الفضیلة.
  7. حکیم، سید محمدباقر و محمدعلی لسانی فشارکی(1378)، «علوم قرآنی»، تهران: تبیان، چاپ اول.
  8. حلبی، علی اصغر(1374)، «آشنایی با علوم قرآنی»، تهران: اساطیر، چاپ چهارم.
  9. خویی، سید ابوالقاسم(بی تا) ، «البیان فی تفسیر القرآن»، قم: مؤسسه احیاءآثار الامام الخوئی.
  10. رادمنش، سیدمحمد(1374)، «آشنایی با علوم قرآنی»، تهران: علوم نوین/جامی، چاپ چهارم.
  11. راغب اصفهانی اصفهانی،حسین بن محمد(1412ق)، «المفردات فی غریب القرآن»، صفوان عدنان داودی، دمشق: دار الشامیه، چاپ اول.
  12. الزرقانی، محمد عبدالعظیم (1417ق)، «مناهل العرفان فی علوم القرآن»، بیروت: المکتبة العصریة.
  13. زمخشری، محمود(1407ق)، «الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل»، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم.
  14. سیوطی، جلال الدین(1404ق)، «الدر المنثور فی تفسیر المأثور»، قم: کتابخانه مرعشی نجفی، 1404ق.
  15.  ------------- (1421ق)، «الاتقان فی علوم القرآن»، بیروت: دارالکتاب العربی، چاپ دوم.
  16. شهیدی صالحی، عبدالحسین(1381)، «تفسیر و تفاسیر شیعه»، قزوین: حدیث امروز، چاپ اول.
  17. طباطبایی، سید محمد حسین (1388)، «قرآن در اسلام»، قم: بوستان کتاب.
  18.  ------------------- (1417ق)، «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
  19. صبحی الصالح (1968م)، «مباحث فی علوم القرآن»، بیروت: دارالعلم للملایین،الطبعة الخامسة.
  20. طالقانی، محمود(1362)، «پرتوی از قرآن»، تهران:شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم.
  21. علامه طباطبایی، محمد حسین(1417ق)، «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
  22.  -------------------- (1353)، «قرآن در اسلام»، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ دوم.
  23. علم الهدی، عبد الجواد(1387)، «علوم القرآن»، قم: رسول اعظم.
  24. علوی مهر، حسین(1384)، «آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران»، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ اول.
  25. عیاشی، محمدبن مسعود(1380ق)، «تفسیرعیاشی»، تهران: چاپخانه علمیه.
  26. فراهیدی، خلیل بن احمد(1410ق)، «کتاب العین»، قم: انشارات هجرت، چاپ دوم.
  27. قرشی، علی اکبر(1371)، «قاموسقرآن»، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم.
  28. مسلم(بی تا)، «صحیح مسلم»، نووی، بیروت: دار الکتاب العربی.
  29. آیت الله معرفت، محمد هادی (1381)، «علوم قرآنی»، قم: مؤسسه التمهید، چاپ چهارم.
  30.  -------------------- (1415)، «التمهید فی علوم القرآن»، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم.