مطالعه تطبیقی آراء مفسران فریقین در چیستی و کجایی «البیت المعمور»

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

«البیت­المعمور» یک ترکیب وصفیِ قرآنی به معنای خانة آباد است، که خداوند در سورة طور پس از سه قَسَم، یک بار بدان قسم خورده، و از حیث اهمیت، در دیدگاه بیشتر مفسران قابلیت هم­سنگی با بیت ‌الحرام را دارا می­باشد. این ترکیب در ادبیات پیش از اسلام به کار نرفته، و ظاهراً نخستین بار در قرآن کریم از آن یاد شده است. از سوی مفسران فریقین، اقوال مختلفی دربارة این ترکیب بیان شده؛ برخی آنرا در زمین می­دانند که یا کعبه است و یا قلب مؤمنان. برخی آن را در آسمان می­دانند؛ که در آسمان دنیا، یا آسمان چهارم و یا آسمان هفتم قرار دارد. روایات نیز در این باب همداستان نیستند. به نظر می­رسد قول راجح نزد فریقین، آن است که در آسمان چهارم قرار دارد و محاذی کعبه است. معمور بودن آن نیز به سبب زیارت تعداد بسیار زیادی از ملائکه می­باشد. برخی روایات، بر نزول قرآن در ماه رمضان بر بیت المعمور تصریح دارند، که توجیهی جز حمل بر نزول دفعیِ قرآن، برای آن نمی­توان داشت. لذا در این تحقیق که به روش توصیفی تحلیلی است تلاش شده چیستی و کجایی بیت المعمور از دیدگاه مفسران فریقین و البته با کاربست روایات مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


        «قرآن کریم»؛

  1. آلوسى، سید محمود (1415ق)، «روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏»، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  2. ابن بابویه، محمد بن على(1384ق)، «امالی»، قم: وحدت بخش.
  3. ---------------- (1385ق)، «علل الشرائع»‏، قم:  کتاب فروشى داورى‏..
  4. ---------------- (1378ق)، «عیون اخبار الرضا ع»، محقق: مهدی لاجوردی، تهران: نشر جهان.
  5. ابن جوزى، عبدالرحمن بن على‏ (1422ق)، «زاد المسیر فى علم التفسیر»، بیروت‏: دار الکتاب العربی‏.
  6. ابن درید، محمد بن حسن‏ (بی تا)، «جمهرة اللغة»، بیروت‏: دار العلم للملایین‏، چاپ اول.
  7. ابن عاشور، محمد بن طاهر (بی تا)، «التحریر و التنویر»، بیروت: مؤسسه التاریخ،‏ چاپ اول‏.
  8. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (بی تا)، «تفسیر القرآن العظیم»، بیروت: دار احیاء التراث.
  9. ابن منظور، محمد بن مکرم‏ (بی تا)، «لسان العرب»‏، بیروت‏: دار صادر، چاپ سوم‏.
  10. ابوالسعود، (1411ق)، «ارشاد العقل السلیم»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  11. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (1408ق)، «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن»، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی.
  12. بحرانی، سید هاشم،(1419ق)، «البرهان فی تفسیر القرآن»، بیروت: مؤسسه العلمی للمطبوعات.
  13. بصری، حسن (1992م)، «تفسیر حسن بصری»، تحقیق محمد عبد الرحیم، قاهره: بی نا.
  14. بقاعی، ابراهیم بن عمر (1422ق)، «نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور»، بیروت: دار الصاد.
  15. بیضاوى، عبد الله بن عمر (1418ق)، «أنوار التنزیل و أسرار التأویل»، بیروت: دار إحیاء التراث العربى‏، چاپ اول.
  16. جوادی آملی، عبدالله (1385ش)، «تفسیر تسنیم»، قم: اسراء.
  17. -------------- (1377ش)، «صهبای حج»، قم: اسراء.
  18. -------------- (1392ش)، «چگونگی نزول دفعی و تدریجی قرآن کریم»، فصلنامه آموزشی، تحلیلی و اطلاع­رسانی، دوره­ی دهم، شماره­ی 4.
  19. جوهرى، اسماعیل بن حماد (بی تا)، «الصحاح»‏، بیروت: بی نا، ‏چاپ اول‏.
  20. حقى بروسوى، اسماعیل‏ (بی تا)، «تفسیر روح البیان»، بیروت‏: دارالفکر، چاپ اول.
  21. راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1374ش)، «المفردات فی غریب القرآن»، تهران: انتشارات مرتضوی، چاپ دوم.
  22. رجبی، محمود (1393ش)، «گفتاری درباره­ی نزول قرآن»، فصلنامه معرفت، شماره 1، 25مرداد.
  23. زرقانی، محمدعبدالعظیم (1991م)، «مناهل العرفان فی علوم القرآن»، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
  24. زمخشرى محمود بن عمر (1407ق)، «الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل»‏، بیروت: دار الکتاب العربی‏.
  25. زنجانی، ابوعبداللّه‏ (1341ق)، «تاریخ قرآن»، ترجمه ابوالقاسم سحاب، تبریز: انتشارات سروش.
  26. سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر (1407ق)، «الاتقان فی علوم القرآن»، بیروت: دار ابن کثیر.
  27. ---------------------- (1404ق)، «الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور»، قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى‏.
  28. طباطبایى، سید محمدحسین‏ (1417ق)، «المیزان فى تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم‏، چاپ پنجم‏.
  29. طبرسی، فضل بن حسن (1372ش)، «مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏»، تهران‏: ناصر خسرو، چاپ سوم‏.
  30. طبرى، ابو جعفر محمد بن جریر (1412ق)، «جامع البیان فى تفسیر القرآن»‏، بیروت: دار المعرفه‏.
  31. طریحى، فخر الدین بن محمد (1375ش)، «مجمع البحرین»‏، تهران‏: انتشارات مرتضوی‏، چاپ سوم.
  32. طوسى، محمد بن حسن‏ (1420ق)، «التبیان فى تفسیر القرآن»، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏، چاپ اول.
  33. طیب، سید عبد الحسین‏ (1378ش)، «اطیب البیان فی تفسیر القرآن‏»، تهران‏: انتشارات اسلام‏.
  34. فخررازى، محمد بن عمر (1420ق)، «مفاتیح الغیب»‏، بیروت: دار احیاء التراث العربی‏.
  35. فراهیدى، خلیل بن احمد (بی تا)، «کتاب العین»‏، قم: هجرت‏، چاپ دوم‏.
  36. فیض کاشانى ملا محسن‏ (1415ق)، «تفسیر صافی»، تهران: انتشارات الصدر.
  37. قرشی، علی­اکبر (1366ش)، «تفسیر احسن الحدیث»، تهران: بنیاد بعثت.
  38. قرطبى محمد بن احمد (1364ش)، «الجامع لأحکام القرآن‏»، تهران‏: انتشارات ناصر خسرو.
  39. قمى مشهدى ، محمد بن محمدرضا (1368ش)، «کنز الدقائق و بحر الغرائب»، تهران‏: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
  40. کلینى، محمد بن یعقوب‏ (1407ق)، «الکافی»، محقق و مصحح: علی اکبر غفارى و محمد آخوندی، تهران‏: انتشارات دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
  41. کاشفى سبزوارى، حسین بن على‏ (1369ش)، «تفسیر مواهب علیه»‏، تهران‏: سازمان چاپ و انتشارات اقبال‏.
  42. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى‏ (1404ق)، «مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول»‏، محقق و مصحح: سید هاشم رسولى محلاتى، تهران‏: دار الکتب الإسلامیة.
  43. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقی (1403ق)، «بحار الأنوار»، بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
  44. مفید، محمد بن محمد (1414ق)، «تصحیح اعتقادات الإمامیة»، محقق و مصحح: حسین درگاهى، قم‏: کنگره شیخ مفید.
  45. مکارم شیرازى، ناصر و همکاران (1374ش)، «تفسیر نمونه‏»، تهران‏: دار الکتب الإسلامیة.
  46. معرفت، محمدهادی (1416ق)،  «التمهید فی علوم القرآن»، قم: مؤسسه النشر الإسلامی، چاپ سوم.
  47. میبدى، احمد بن محمد (1371ش)، «کشف الأسرار و عدة الأبرار»، تهران‏: انتشارات امیر کبیر.
  48. یونس خطیب، عبد الکریم (بی تا)، «التفسیر القرآنی للقرآن»، قاهره: دار الفکر العربی.