بررسی تطبیقی مسائل نافع بن الازرق با اصحاب لغت و تفسیر

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

دراینپژوهشیازدهواژهقرآنی از مسائل نافع بن ازرق که حاوی بیش از 200 واژه از واژگان غریب قرآن است، به منظورتطبیق و مقایسه با آراء لغوی و دیدگاه­های تفسیریانتخاب شده،تا میزان انطباق مفهوم و معانی واژگانی را که ابن عباس به درخواست نافع و با استناد به شعر عربپاسخ داده، مورد بررسی قرار گیرد. هرچند نافع از پاسخ­های ابن عباس قانع شده و به نوعی جایگاه علمی او را پذیرفته است، اما این پژوهش نشان    می­دهد که تبیین واژگانقرآن به ویژه واژگان غریب و مهم که در دست­یابی به فهم آیات نقش اساسی برعهده دارند، تنها از راه استناد به شعر عرب، همیشه و در هر شرایطی نمی­تواند راه گشا باشد.
با توجه به نتایج به دست آمده از این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی انجام گرفته، می­توان چنین دریافت که پاسخ­های ابن عباس به نافع تا حدودی با دیدگاه اکثر مفسران و اصحاب لغت منطبق بوده، در مواردی نیز دارای اختلاف است. و گاهی تنها با یکی از دو یا چند نظر آنان، منطبق می­باشد.

کلیدواژه‌ها


   «قرآن کریم» (ترجمه علی مشکینی)؛

  1.  الابراهیم، موسی ابراهیم(1416ق): «بحوث منهجیّهْ فی علوم القرآن الکریم»، عمّان: دار عمّار، الطّبعه الثّانیه.
  2.  ابن ابی‌الحدید(بی تا): «شرح نهج‌البلاغه»، قاهره: بی نا.
  3. ابن اثیر، مبارک بن احمد(1367ش): «النّهایه فی غریب الحدیث و الاثر» قم: موسسه‌ی مطبوعاتی اسماعیلیان، چاپ چهارم.
  4. ‌ابن حزم(بی تا): «جمهره انساب العرب»، بی جا: بی نا.
  5. ابن‌حزم اندلسی(بی تا): «الفصل»، بغداد: بی نا.
  6. ابن عبّاس، عبدالله(بی تا): «غریب القرآن فی شعر العرب»، بی جا: بی نا.
  7. ابن‌عبدربه(1353ق): «العقد الفرید»، ‌ قاهره: چاپ مصطفی محمد.
  8. ابن منظور، محمد بن مکرم(1414ق): «لسان العرب»، بیروت: دار صادر، چاپ سوم.
  9. ابن هائم، شهاب الدین احمد بن محمد(1423ق)، «التّبیان فی تفسیر غریب القرآن»، بیروت: دار الغرب الاسلامی، چاپ اول.
  10. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی(1408ق)، «روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن»، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  11. ازهری،محمدبن احمد(م370ق)، «تهذیب اللغة»، بیروت: داراحیاء التراث العربی، چاپ اول.
  12. اندلسی، ابو حیّان محمد بن یوسف(1420ق)، «البحر المحیط فی التّفسیر»، بیروت: دار الفکر.
  13. اندلسی، اثیر الدّین ابی حیّان(بی تا)، «تحفهْ الاریب بما فی القرآن من الغریب»، بیروت: المکتب الاسلامی، چاپ دوم.
  14. انصاری، زکریّا بن محمّد بن احمد(1424ق)، «فتح الرّحمن شرح ما یلتبس من القرآن»، بیروت: دار الکتب العلمیّه، چاپ اول.
  15. البدری، عادل عبد الرحمّن(1421ق)، «مختصر البیان فی غریب القرآن»، قم: اسوه، چاپ اول.
  16. البغدادی الزاهد، ابی عمر محمّد بن عبد الواحد(بی تا)، «یاقوتهْ الصّراط فی تفسیر غریب القرآن»، تحقیق: محمّد بن یعقوب الترکستانی، المدینه المنورّه: مکتبهْ العلوم و الحکم الجامعهً الاسلامیّهْ بالمدینة المنورة، چاپ اول.
  17. بغدادی(بی تا)، «الفرق بین الفرق»، بیروت: چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید.
  18. بلاذری(بی تا)، «انساب الاشراف»، بی جا: بی نا.

 

  1. بلاذری، احمد بن یحیی(1337ش)، «فتوح البلدان»، ترجمه: محمدتوکل، تهران: نشر نقره.
  2. بیضاوی، عبدالله بن عمر(1418ق)، «أنوار التّنزیل و أسرار التّاویل»، بیروت: دار احیاء التّراث العربی، چاپ اول.
  3. جزری، علی بن محمد(بی تا)، «اسد الغابة»، بی جا: بی نا.
  4. جوهری، اسماعیل بن حمّاد(1376ق)، «الصّحاح: تاج اللّغة و صحاح العربیّة»، بیروت: دار العلم للملایین، چاپ اول.
  5. حجازی، محمد محمود(1413ق)، «التفسیر الواضح»، بیروت: دار الجیل، چاپ دهم.
  6. حسین یوسف، موسی(1410ق)، «الافصاح فی اللّغة»، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ چهارم.
  7. حمیری، نشوان بن سعید(بی تا)، «شمس العلوم»، تحقیق: مطهر بن علی آریانی و یوسف محمد عبدالله و حسین بن عبدالله عمری، دمشق: دارالفکر، چاپ اول.
  8. حنفی، قاسم بن قطلوبغا(بی تا)، «معجم غریب القرآن»، دمشق: دار النّوادر، چاپ اول.
  9. حوی سعید(1424ق)، «لاساس فی التفسیر»، قاهره: دار السلام، چاپ ششم.
  10. الخزرجی، احمد بن عبد الصّمد(بی تا)، «تفسیر الخزرجی»، تحقیق: احمد فرید المزیدی، بیروت: دار الکتب العلمیّة، چاپ اول.
  11. خوئی، سیّد ابوالقاسم(1413ق)، «معجم رجال الحدیث»، بی جا: بی نا، چاپ پنجم.
  12. ذهبی، محمّد حسین(بی تا)، «التّفسیر و المفسّرون»، بیروت: دار احیاء التّراث العربی.
  13. راغب اصفهانی، حسین بن محمّد(1412ق)، «مفردات الفاظ القرآن»، تحقیق: صفوان عدنان‏ داوودى، بیروت: دارالشّامیة و دارالقلم، چاپ اول.
  14. زبیدی، محمّد بن محمّد(1414ق)، «تاج العروس»، بیروت: دار الفکر، چاپ اول.
  15. زحیلی وهبه(1411ق)، «التفسیر المنیر فی العقیدة والمنهج»، دمشق: دارالفکر، چاپ دوم.
  16. زرکشی، محمّدبن عبدالله(بی تا)، «البرهان فی علوم القرآن»، بی جا: دار المعرفه.
  17. زمخشری، محمود(1407ق)، «الکشّاف عن حقائق غوامض التّنزیل»، بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ سوم.
  18. -------------(1979م)، «اساس البلاغه»، بیروت: دار صادر، چاپ اول.
  19. سالم مکرم، عبدالعال(1417ق)، «غریب القرآن الکریم فی عصر الرّسول و الصّحابه و التّابعین»، بیروت: موسسه الرساله، چاپ اول.
  20.  سیّد قطب، ابراهیم شاذلی(1412ق)، «فی ظلال القرآن»، بیروت – قاهره: دار الشّروق، چاپ هفدهم.
  1. سیروان، عبد العزیز(بی تا)، «المعجم الجامع لغریب المفردات القرآن الکریم»، بی جا: دار العلم الملایین.
  2. سید کریمی حسینی، عباس(1382ش)، «تفسیر علیین»، قم: اسوه، چاپ اول.
  3. سیوطی، جلال الدّین(بی تا)، «الاتقان فی علوم القرآن»، بی جا: دار الکتاب العربی.
  4. سجستانی، ابی بکرمحمّد بن عزیز(بی تا)، «غریب القرآن علی حروف المعجم»، بی جا: دار قتیبه، چاپ اول.
  5. شریف لاهیجی، محمّد بن علی(1373ش)، «تفسیر شریف لاهیجی»، تهران: دفتر نشر داد، چاپ اول.
  6. شهرستانی(1387ق)، «ملل و نحل»، قاهره: چاپ محمد سیدکیلانی.
  7. صابونی، محمد علی(1421ق)، «صفوة التفاسیر»، بیروت: دارالفکر، چاپ اول.
  8. طباطبایی، سید محمّد حسین(1417ق)، «المیزان فی تفسیر القرآن»، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیّه‌ی قم، چاپ پنجم.
  9. طبرسی، فضل بن حسن(1372ش)، «مجمع البیان فی تفسیر القرآن»، تحقیق: محمّد جواد بلاغی، تهران: ناصرخسرو، چاپ سوم.
  10. طبری، ابو جعفر محمّد بن جریر(بی تا)، «تاریخ طبری»، بی جا: بی نا.
  11. طریحی، فخرالدّین(1375ش)، «مجمع البحرین»، تهران: مرتضوی، چاپ سوم.
  12. طوسی، محمّد بن حسن(بی تا)، «التبیان فی تفسیر القرآن»، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  13. فخر رازی، محمّد بن عمر(1420ق)، «مفاتیح الغیب»، بیروت: دار احیاء التّراث العربی، چاپ سوم.
  14. فراهیدی، خلیل بن احمد(1410ق)، «العین»، هجرت، قم، چاپ دوم.
  15. فواد عبد الباقی، محمّد(1374ش)، «المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم»، قم: قدس، چاپ هفتم.
  16. فیروز آبادی، محمّد بن یعقوب(1415ق)، «القاموس المحیط»، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.
  17. فیض کاشانی، ملّامحسن(1418ق)، «الاصفی فی تفسیر القرآن»، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول.
  18. فیومی، احمد بن محمّد(1414ق)، «المصباح المنیر»، قم: دار الهجره، چاپ دوم.
  19. قرشی، سیّد علی اکبر(1371ش)، «قاموس قرآن»، تهران: دار الکتب الاسلامیّه، چاپ ششم.
  20. قمی، علیّ بن ابراهیم(1367ش)، «تفسیر قمی»، قم: دار الکتاب، چاپ چهارم.
  21. کاشانی، ملّا فتح الله(1373ق)، «خلاصة المنهج»، تهران: انتشارات اسلامیه.
  1. -------------(1423ق)، «زبدة التّفاسیر»، قم: بنیاد معارف اسلامی، چاپ اول.
  2. مبرد، محمد بن زید(1347ق)، «الکامل»، قاهره: بی نا.
  3. ماردینی، علی بن عثمان(بی تا)، «بهجة الاریب بما فی بیان ما فی کتاب الله العزیز من الغریب»، مصر: دار الصّحابه للتّراث، چاپ اول.
  4. مدرسی، محمد تقی(1419ق)، «من هدی القرآن»، نهران: دار محبی الحسین، چاپ اول.
  5. مصطفوی، حسن(1430ق)، «التّحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، بیروت ـ قاهره ـ لندن: دار الکتب العلمیّة، چاپ سوم.
  6. معرفت، محمّد هادی(بی تا)، «التّمهید فی علوم القرآن الکریم»، بی جا: موسسه النّشر الاسلامی.
  7. نیشابوری، محمود بن ابوالحسن(1415ق)، «ایجاز البیان عن معانی القرآن»، بیروت: دار الغرب الاسلامی، چاپ اول.