تأثیر استشهادات ادبی در تفسیر قرآن کریم (مقایسه موردی تفاسیر کشّاف و لاهیجی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

مفسّران قرآن در طول تاریخ خدمات فکری و فرهنگی بسیاری به جامعه اسلامی تقدیم داشته‌اند. برخی از آنها قرآن‌محوربوده و همواره سعی داشته‌اند عناصرمتنیِزبانقرآنراحفظکنند. این سبک تفسیری، هرچند بهسبک متن قرآننزدیک‌تراست، ولیاغلبفهممتنرا برای خوانندگانمشکلمی‌سازد. در مقابل برخی دیگر خواننده‌محورند و رساندن پیام را اساس کار خود قرار می‌دهند. فهم چنین تفسیری برایخوانندگانساده‌تر است؛چونهیچعنصربیگانه و ناآشناییدرآننمی‌یابند. یکی از مواردی که مفسّران گروه دوم برای تفهیم آیات بدان متمسّک شده‌اند، استشهادات ادبی است.
در عصر حاضر از لحاظ فصاحت و بلاغت در اوج شکوفایی بوده است. تفسیر کشّاف زمخشری از جمله تفاسیری است که برای تفهیم معنا، از شواهد ادبی آن روزگار استمداد جسته و به دنبالفهممراد و حکمت واژگان مستعمل در آیات، به آنها استشهاد کرده است. در مقابل تفسیرهایی همچون تفسیر لاهیجی که از شواهد ادبی بی‌بهره‌اند در القای معنا ضعیف هستند. لذا مقالة حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی، تعدادی از آیات قرآن را در پرتو دو تفسیر مذکور مورد بررسی قرار داده است؛تا در پرتو این دو تفسیر تأثیر استشهادات ادبی را بنمایاند و در نهایت به این نتیجه رسیده است که زمخشری با تفسیر لغات قرآن بر اساس اشعار جاهلی، دامنة فهم عوام و خواص را به‌طور همزمان تأمین می‌کند. حال آنکه لاهیجی نتوانسته‌ است از پیچیدگی‌های لفظی خود را برهاند و از این رو در انتقال صریح معانی و مفاهیم قرآنی ناتوان مانده است.

کلیدواژه‌ها


«قرآن کریم»

  1. اندلسى، ابو حیان محمد بن یوسف (1420). البحر المحیط فى التفسیر. بیروت: دار الفکر.
  2. حائری، عبدالکریم (بی‌تا). درر الفوائد. قم: جامعه مدرسین قم.
  3. حقانی، نادر (1386).  نظرهاونظریّه‌هایترجمه. تهران: امیرکبیر.
  4. حکیمی، محمّدرضا (1356ش). ادبیّات و تعهّد در اسلام. چاپ اوّل، تهران: مشعل آزادی
  5. زمخشرى، جار الله محمود بن عمر (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی.
  6. سیوطی، جلال‌الدین (1363ش). الإتقان فی علوم القرآن. محقق: محمد ابوالفضل ابراهیم. قم: منشورات الرضی.
  7. شریف لاهیجى، بهاءالدین محمد بن شیخعلی (1373ش). تفسیر شریف لاهیجى. تهران: شرکت چاپ و انتشارات علمی.
  8. صادقی تهرانی، محمّد (1419 ق). البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن. چاپ اوّل، قم: مؤلف.
  9. طبرسى، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو.
  10. فضل الله، سید محمد حسین (1419 ق). تفسیر من وحى القرآن. چاپ دوم، بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر.
  11. قرطبى، محمد بن احمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. چاپ اوّل، تهران: ناصر خسرو.
  12. کاشانی، ملافتح الله (1423ق). زبدة التفاسیر. چاپ اوّل، قم: بنیاد معارف اسلامى.
  13. کمیجانی، داوود (1384ش). پژوهشیتوصیفیدرکتبمقدس. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  14. ماندی، جرمی (1384). آشناییبامطالعاتترجمه. مترجم: حمید کاشانیان. تهران: رخ.
  15. معرفت، محمدهادی (1380ش). تفسیر و مفسران. قم: موسسه فرهنگی التمهید.
  16. معجم الوسیط (1386). جمعی از نویسندگان. استانبول: مؤسسة ثقافیة للتألیف والنشر والتوزیع.
  17. معروف، یحیی (1383ش). فن ترجمه. چاپ چهارم. تهران: سمت.
  18. موسوی همدانی، سید محمد باقر (1374ش). ترجمة تفسیر المیزان. چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعة مدرسین حوزه علمیه قم.
  19. خرمشاهی، بهاء الدین (1384ش). «دخالتعنصرتفسیردرترجمةکتبمقدس». یادگارنامة فیض الاسلام. اصفهان، دانشگاه آزاد خمینی شهر. صص: 209 -279.
  20. سلطانی، محمدعلی (1384ش). «راهنمایترجمةموثقکتبمقدس، دستورنامةواتیکان»؛ یادگارنامة فیض الاسلام. اصفهان، دانشگاه آزاد خمینی شهر. صص: 407 -428.
  21. فخر روحانی، محمدرضا (1379 ش). «زبانهایمقدسومتونمقدس». مجلة حوزه و دانشگاه، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم. شماره 23. صص: 59- 75.
  22. منصوری، مهرزاد (1383ش). «بحثیدرمبانینظریترجمةمتوندینی». مجلة مطالعات ترجمه، شمارة 6. صص: 55- 64.
  23. ناظمیان، رضا و حاج مؤمن، حسام (1392ش). «ساخت و بافت در ترجمه متون دینی، بررسی مقایسه‌ای دو ترجمه وارده بر نهج البلاغه؛ شهیدی و دشتی». پژوهشنامة ادب عربی، سال 1، شمارة 5. صص: 237- 254.